Dấu ấn nhà khoa học Việt trên bản đồ nghiên cứu quốc tế

Theo bảng xếp hạng 100.000 nhà khoa học có ảnh hưởng trích dẫn hàng đầu thế giới do Elsevier công bố năm 2026, PGS.TS Phạm Thái Bình - Tổng biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông (Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải) xếp thứ 5.427. Ông cũng là một trong chín nhà khoa học Việt Nam góp mặt trong Top 10.000. Nhân dịp này, Tạp chí Xây dựng trao đổi với PGS. TS Phạm Thái Bình về hành trình nghiên cứu và những đóng góp khoa học cho ngành Xây dựng và đất nước.

Dấu ấn nhà khoa học Việt trên bản đồ nghiên cứu quốc tế

Năm 2026, PGS.TS Phạm Thái Bình xếp thứ 5.427 trên 100.000 nhà khoa học có ảnh hưởng trích dẫn hàng đầu thế giới do Elsevier công bố.

♦ Là người có nhiều năm làm công tác nghiên cứu khoa học, để lại những dấu ấn, đâu là động lực để ông theo đuổi đam mê khoa học của mình?

- Trước hết, tôi xin cảm ơn Tạp chí Xây dựng đã quan tâm và tạo cơ hội để tôi chia sẻ về hành trình nghiên cứu khoa học của mình.

Tôi đến với nghiên cứu khoa học từ một mong muốn rất giản dị: Không ngừng học hỏi, hoàn thiện bản thân và đóng góp một phần nhỏ bé cho Nhà trường, cho ngành và đất nước. Tôi may mắn được học tập, trưởng thành và bắt đầu sự nghiệp tại Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải (UTT). Đây chính là nơi tôi đặt những “viên gạch” đầu tiên trên con đường học thuật, nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu và chứng kiến từng bước trưởng thành của tôi. Trong suốt hành trình ấy, Nhà trường luôn đồng hành, quan tâm và tạo điều kiện để tôi từng bước hiện thực hóa những khát vọng nghiên cứu của mình.

Nhìn lại chặng đường hơn 15 năm gắn bó với nghiên cứu khoa học, tôi càng thấm thía rằng không có thành công nào chỉ được tạo nên từ nỗ lực của một cá nhân. Tôi luôn biết ơn những người thầy tại Việt Nam, Ấn Độ, Na Uy và Hoa Kỳ đã tận tình dìu dắt, truyền cảm hứng, giúp tôi hình thành tư duy khoa học và từng bước hội nhập quốc tế. Tôi cũng trân trọng sự đồng hành, sẻ chia và đóng góp của các đồng nghiệp, cộng sự cùng những nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước.

Đặc biệt, tôi luôn ghi nhớ và biết ơn sự tin tưởng, hỗ trợ của các thế hệ lãnh đạo và tập thể sư phạm UTT, những người đã trao cho tôi nhiều cơ hội học tập, nghiên cứu, hợp tác quốc tế và đảm nhận những trọng trách mới. Những điều kiện thuận lợi đó còn có được từ sự quan tâm, chỉ đạo và định hướng chiến lược của Bộ Xây dựng, đặc biệt là các đồng chí lãnh đạo Bộ qua các thời kỳ. Đây chính là nền tảng quan trọng để Đảng ủy, Ban Giám hiệu Nhà trường đưa ra những quyết sách phù hợp, xây dựng môi trường học thuật lành mạnh, khuyến khích đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện phát huy năng lực của đội ngũ nhà khoa học.

Đối với tôi, những kết quả đạt được hôm nay không chỉ là thành quả của sự nỗ lực và kiên trì của bản thân, mà còn là sự kết tinh từ trí tuệ, tâm huyết, niềm tin và sự đồng hành của nhiều thế hệ thầy cô, đồng nghiệp, cộng sự trong suốt hành trình nghiên cứu.

Nhiều công trình nghiên cứu của PGS. TS Phạm Thái Bình đã tô điểm cho thành tựu nghiên cứu khoa học của Việt Nam.

♦ Những thành tựu nghiên cứu không chỉ góp phần vào phát triển kết cấu hạ tầng giao thông của Việt Nam mà còn góp phần vào thành tựu của nhân loại, vậy theo ông đâu là những điểm nhấn làm nên những dấu ấn đó?

- Theo tôi, dấu ấn của nghiên cứu khoa học không chỉ được thể hiện qua số lượng công trình hay các chỉ số học thuật, mà quan trọng hơn là khả năng lựa chọn và giải quyết những vấn đề có ý nghĩa khoa học, mang tính thời sự và giá trị thực tiễn.

Xuất phát từ chuyên ngành địa kỹ thuật công trình, tôi cùng các cộng sự tập trung nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), học máy, học sâu kết hợp với công nghệ địa không gian (GIS, viễn thám) trong phân tích, dự báo và xây dựng bản đồ phân vùng nguy cơ thiên tai, như sạt lở đất, lũ quét, ngập lụt và xói lở. Những nghiên cứu này hướng tới hỗ trợ công tác quy hoạch, góp phần bảo đảm an toàn và nâng cao tính bền vững cho hệ thống kết cấu hạ tầng.

Đặc biệt, những trận bão lớn, mưa lũ lịch sử và các vụ sạt lở nghiêm trọng trong thời gian qua đã gây thiệt hại nặng nề về người, tài sản và kết cấu hạ tầng. Thực tiễn đó càng thôi thúc chúng tôi tập trung nghiên cứu các giải pháp nhằm nhận diện sớm nguy cơ, chủ động phòng ngừa và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.

Thông qua hợp tác quốc tế, các mô hình nghiên cứu đã từng bước được phát triển và kiểm chứng tại nhiều khu vực có điều kiện địa hình, địa chất và khí hậu khác nhau. Chúng tôi mong muốn tiếp tục hoàn thiện các mô hình này, từng bước chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành những công cụ hỗ trợ ra quyết định và cảnh báo sớm, phục vụ hiệu quả công tác phòng, chống thiên tai và bảo đảm an toàn công trình.

Một dấu ấn khác mà tôi đặc biệt trân trọng là được lãnh đạo UTT tin tưởng giao nhiệm vụ xây dựng và phát triển Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông (JSTT). Chỉ sau khoảng 3 năm hình thành, năm 2025, Tạp chí đã được chấp nhận vào cơ sở dữ liệu Scopus và tiếp tục nâng hạng từ Q4 lên Q3 sau một năm gia nhập.

Đây là thành quả từ sự chung sức, đồng lòng và nỗ lực của cả tập thể, với sự quan tâm, chỉ đạo của Bộ Xây dựng, định hướng của Đảng ủy, Ban Giám hiệu Nhà trường, cùng sự đồng hành, đóng góp của Hội đồng biên tập, các nhà khoa học và đồng nghiệp trong nước, quốc tế. Thành công của JSTT cũng cho thấy các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng những ấn phẩm khoa học đạt chuẩn quốc tế bằng chính nội lực của mình, nếu có chiến lược phát triển đúng đắn, sự đoàn kết và quyết tâm cao.

Tôi luôn tin rằng, khoa học không có biên giới, nhưng mỗi nhà khoa học đều có trách nhiệm với quê hương, đất nước mình. Khi chúng ta nỗ lực giải quyết những thách thức của Việt Nam về thiên tai, biến đổi khí hậu và phát triển hạ tầng bền vững, cũng chính là góp phần giải quyết những vấn đề chung của đất nước và nhân loại.

Những nghiên cứu của PGS. TS Phạm Thái Bình đóng góp thiết thực vào phát triển kết cấu hạ tầng.

♦ Năm 2025, ông thuộc nhóm 0,058% nhà khoa học dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực kỹ thuật địa chất và địa không gian. Những hướng nghiên cứu này có điểm mới và giá trị ứng dụng gì đối với các công trình giao thông, thưa ông?

- Trước hết, tôi rất trân trọng sự ghi nhận của cộng đồng khoa học quốc tế đối với những nghiên cứu trong lĩnh vực kỹ thuật địa chất, địa kỹ thuật và công nghệ địa không gian. Đây là những lĩnh vực có vai trò quan trọng trong phát triển kết cấu hạ tầng an toàn, bền vững, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp.

Theo tôi, những tiến bộ gần đây trong các lĩnh vực này thể hiện ở ba xu hướng đáng chú ý.

Thứ nhất, kết hợp các phương pháp kỹ thuật truyền thống với trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu. Các thuật toán học máy, học sâu giúp khai thác hiệu quả dữ liệu thí nghiệm, quan trắc và địa không gian, hỗ trợ phân tích những bài toán phức tạp như ổn định mái dốc, biến dạng nền móng, sức chịu tải và an toàn công trình. Điểm mới không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cách kết hợp tri thức chuyên ngành với các phương pháp tính toán hiện đại nhằm nâng cao chất lượng dự báo.

Thứ hai, chuyển từ đánh giá nguy cơ tại từng vị trí sang phân tích và quản lý rủi ro trên phạm vi không gian rộng. Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo với GIS, viễn thám và dữ liệu địa hình, địa chất, khí tượng thủy văn cho phép phân tích đồng thời nhiều yếu tố ảnh hưởng, xây dựng bản đồ phân vùng nguy cơ sạt lở, lũ quét, ngập lụt. Qua đó, hỗ trợ công tác quy hoạch, lựa chọn vị trí công trình và xác định những khu vực cần ưu tiên giám sát, bảo vệ.

Thứ ba, chuyển từ tư duy khắc phục hậu quả sang chủ động dự báo, phòng ngừa và quản lý rủi ro thiên tai. Đây là hướng tiếp cận đặc biệt có ý nghĩa sau những trận bão, mưa lũ và sạt lở nghiêm trọng vừa qua. Việc kết hợp AI, công nghệ địa không gian với dữ liệu quan trắc và các nền tảng số mở ra khả năng phát triển những công cụ hỗ trợ cảnh báo sớm, quản lý an toàn công trình và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống kết cấu hạ tầng.

Tuy nhiên, tôi cho rằng công nghệ mới không thay thế các phương pháp khảo sát, thí nghiệm và đánh giá chuyên môn truyền thống, mà cần được kết hợp và kiểm chứng để nâng cao độ tin cậy cũng như khả năng ứng dụng trong thực tiễn. Đây cũng là định hướng mà tôi cùng các cộng sự đang tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Với tôi, giá trị lớn nhất của những nghiên cứu này không nằm ở việc ứng dụng được bao nhiêu công nghệ hay thuật toán mới, mà ở khả năng giúp chúng ta nhận diện nguy cơ sớm hơn, chủ động phòng ngừa tốt hơn, qua đó góp phần bảo vệ an toàn công trình, tính mạng và tài sản của người dân.

♦Từ những thành tựu nghiên cứu của mình, ông có những kiến giải gì để đưa nền khoa học công nghệ Việt Nam có những bước tiến xa hơn nữa?

- Tôi cho rằng khoa học và công nghệ Việt Nam đang đứng trước những cơ hội phát triển rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đã xác định rõ vai trò đột phá của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong giai đoạn mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cùng Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã mở ra những định hướng chiến lược quan trọng, tạo động lực mới cho các cơ sở giáo dục đại học và đội ngũ nhà khoa học.

Từ những trải nghiệm của bản thân trong nghiên cứu và hợp tác quốc tế, tôi có một số suy nghĩ:

Thứ nhất, lấy con người và môi trường học thuật làm nền tảng phát triển khoa học. Bên cạnh việc đầu tư cơ sở vật chất và nguồn lực, cần tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý theo hướng tăng cường tự chủ, trao niềm tin và tạo điều kiện để các nhà khoa học phát huy năng lực sáng tạo. Đặc biệt, cần quan tâm bồi dưỡng các nhóm nghiên cứu trẻ, thu hút nhân tài và mở rộng hợp tác quốc tế. Tôi tin rằng, khi được làm việc trong môi trường học thuật lành mạnh, cởi mở và được trao cơ hội, các nhà khoa học sẽ có thêm động lực để cống hiến.

Thứ hai, gắn nghiên cứu khoa học với những bài toán lớn của đất nước. Đối với ngành Xây dựng, đó là các vấn đề về đường sắt tốc độ cao, hạ tầng giao thông thông minh, công trình xanh, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, phòng, chống thiên tai. Cần thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, hướng tới những sản phẩm công nghệ và giải pháp có khả năng ứng dụng, chuyển giao trong thực tiễn.

Thứ ba, đẩy mạnh mô hình hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, gắn với hội nhập quốc tế. Tôi rất vui mừng khi Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải được tin tưởng giao chủ trì Mạng lưới Trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng trong lĩnh vực công nghệ giao thông và hạ tầng tiên tiến, thông minh, với sự tham gia của 28 trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Đây là cơ hội để kết nối, chia sẻ nguồn lực, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo nhân lực chất lượng cao, đồng thời cùng giải quyết những vấn đề khoa học, công nghệ cấp thiết của ngành và đất nước.

Để hiện thực hóa những mục tiêu đó, sự chỉ đạo, định hướng và hỗ trợ của Bộ Xây dựng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan quản lý nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tôi luôn trân trọng sự quan tâm của các đồng chí lãnh đạo Bộ Xây dựng, qua đó tạo nền tảng để Đảng ủy, Ban Giám hiệu Nhà trường có những quyết sách chiến lược trong đổi mới cơ chế quản lý, đầu tư phát triển đội ngũ, thu hút nhân tài và xây dựng môi trường học thuật ngày càng chuyên nghiệp, cởi mở.

Thứ tư, phát triển hệ sinh thái công bố khoa học và các tạp chí khoa học Việt Nam theo chuẩn mực quốc tế. Từ thực tiễn xây dựng và phát triển Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông (JSTT), tôi nhận thấy rằng, với định hướng đúng đắn, sự chung sức của tập thể và hợp tác quốc tế hiệu quả, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng những tạp chí khoa học trong nước có uy tín quốc tế. Đây không chỉ là cách nâng cao vị thế học thuật quốc gia mà còn tạo môi trường chia sẻ tri thức, thu hút các nhà khoa học trong và ngoài nước. Tôi mong muốn tiếp tục cùng các đồng nghiệp phát triển JSTT bền vững, hướng tới những chuẩn mực quốc tế cao hơn.

Về phần mình, tôi mong muốn tiếp tục đồng hành cùng các thầy cô, đồng nghiệp và các nhà khoa học trong nước, quốc tế, đóng góp vào các nghiên cứu ứng dụng AI trong quản lý rủi ro thiên tai và phát triển hạ tầng, đào tạo thế hệ nghiên cứu trẻ, đồng thời xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh.

Tôi tin rằng, với những chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước, sự quan tâm của các bộ, ngành và khát vọng cống hiến của đội ngũ trí thức, khoa học và công nghệ Việt Nam sẽ có thêm những bước tiến vững chắc, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của ngành và đất nước.

PGS. TS Phạm Thái Bình đã tạo động lực, truyền cảm hứng nghiên cứu khoa học cho nhiều bạn trẻ.

♦ Là một nhà khoa học trẻ, ông có những khuyến cáo gì đối với sinh viên nói riêng và các bạn trẻ đang bước đầu bắt tay vào nghiên cứu khoa học?

- Tôi luôn cho rằng, điều quý giá nhất đối với người trẻ khi bước vào nghiên cứu khoa học không phải là sớm đạt được những thành tích nổi bật, mà là nuôi dưỡng niềm đam mê, tinh thần cầu thị, tính trung thực và sự kiên trì.

Bản thân tôi cũng từng trải qua không ít khó khăn, từ việc tiếp cận các phương pháp nghiên cứu mới, viết bài báo khoa học bằng tiếng Anh đến những lần bản thảo bị từ chối hoặc phải chỉnh sửa nhiều lần. Tuy nhiên, chính những trải nghiệm ấy đã giúp tôi trưởng thành hơn, rèn luyện tư duy khoa học và bản lĩnh vượt qua thử thách. Vì vậy, tôi muốn nhắn nhủ các bạn trẻ đừng quá e ngại thất bại, cũng đừng vội chạy theo những thành tích trước mắt. Mỗi khó khăn, nếu được nhìn nhận đúng đắn, đều có thể trở thành một bài học quý giá trên hành trình nghiên cứu.

Tôi cũng mong các bạn luôn giữ tinh thần khiêm tốn, biết trân trọng những người thầy, người đi trước; chủ động học hỏi, trau dồi ngoại ngữ, cập nhật công nghệ mới và mạnh dạn tham gia các nhóm nghiên cứu, mở rộng hợp tác trong nước và quốc tế. Với sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh, tôi luôn cố gắng xây dựng một môi trường học thuật cởi mở, nơi các em được khuyến khích đặt câu hỏi, thử nghiệm, chấp nhận những sai sót và trưởng thành từ chính những trải nghiệm của mình.

Đặc biệt, tôi mong các bạn trẻ biết gắn khát vọng nghiên cứu với những vấn đề thực tiễn của đất nước. Những thách thức về phát triển hạ tầng, biến đổi khí hậu, thiên tai và chuyển đổi số cũng mở ra nhiều cơ hội để thế hệ trẻ phát huy trí tuệ, sức sáng tạo và tinh thần cống hiến.

Tôi vẫn thường chia sẻ với sinh viên rằng: “Khoa học là một hành trình dài, nhưng là hành trình rất đáng giá nếu chúng ta bước đi bằng đam mê, sự kiên trì và niềm tin”.

Với riêng tôi, niềm hạnh phúc lớn nhất vẫn là được tiếp tục đứng trên giảng đường, đồng hành cùng các thầy cô, đồng nghiệp và các thế hệ sinh viên, cùng tập thể Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải đóng góp một phần nhỏ bé vào sự phát triển của ngành Xây dựng và đất nước.

Tôi tin rằng, giá trị lớn nhất của một nhà khoa học không nằm ở vị trí trên bảng xếp hạng, mà ở những tri thức được tạo ra và những công trình nghiên cứu có thể đóng góp thiết thực như thế nào cho con người, xã hội và Tổ quốc.

♦ Trân trọng cảm ơn PGS.TS Phạm Thái Bình!

Theo Tạp chí điện tử Bộ Xây dựng